อาคิลลีส กับ พาโตรคลุส : “คู่จิ้น” แห่งสงครามทรอย?

ทุกวันนี้ เรามักเห็นดารา บุคคลสาธารณะที่มีชื่อเสียงหรือเซเล็บจำนวนไม่น้อย ที่เหล่าแฟนคลับ ลุ้นอยากให้เป็นคู่รัก หรือ “คู่จิ้น” กันจริงๆ ส่วนสาเหตุนั้นมีหลายอย่าง อาจจะเคยมีผลงานร่วมกันหรือมีภาพลักษณ์ที่สนิทสนมกัน ขณะที่แฟนคลับบางคนจินตนาการกว้างไกลไปมากมาย

ในวรรณคดีเอกของโลกอย่างมหากาพย์อีเลียด (Iliad) ของโฮเมอร์ (Homer) มีเรื่องราวความผูกพันระหว่างอาคิลลีส ขุนพลกรีกในสงครามทรอย กับทหารคนสนิทอย่างพาโตรคลุส ที่ทำให้หลายคนอดคิดไม่ได้ว่า ทั้งคู่อาจไม่ใช่แค่เพื่อนตายสหายศึกที่ร่วมรบเคียงบ่าเคียงไหล่กันเท่านั้น แต่เป็นเช่นนั้นจริงๆ หรือ …อาคิลลีสกับพาโตรคลุส “จิ้นกัน” ตามคำที่เรียกกันในปัจจุบันหรือเปล่า

ในภาพยนตร์ เรื่อง Troy เมื่อปี 2547 (2004) มีฉากที่ทหารกรีกสวมเกราะของอาคิลลีส ขุนศึกฝ่ายกรีก ออกไปรบ กระทั่งเจ้าชายเฮกเตอร์ของฝ่ายทรอยสังหารทหารคนนั้นไปแล้ว จึงรู้ความจริงว่า คนที่ตายนั้น หาใช่อาคิลลีสไม่ แต่เป็นพาโตรคลุส คนสนิทของขุนพลกรีกต่างหาก

ความสัมพันธ์ระหว่างอาคิลลีส กับ พาโตรคลุส เป็นยังไงกันแน่ …นี่เป็นคำถามมาตลอดตั้งแต่สมัยกรีก

เรารู้ว่าพาโตรคลุสเป็นคนสนิทที่อายุมากกว่าอาคิลลีส อาคิลลิสปฏิบัติต่อเขาด้วยความใส่ใจและทำทุกอย่างอย่างอ่อนโยน ซึ่งผิดกับสิ่งที่เขาทำกับคนอื่นๆ ด้วยกิริยายโสโอหังและแข็งกร้าวออกมาเสมอ

ภาพบนภาชนะดินเผารูปอาคิลลีสทำแผลให้พาโตรคลุส ราวปี 500 ก.ค.ศ. ที่มา

ภาชนะดินเผาสมัยกรีกชิ้นหนึ่ง มีภาพอาคิลลิสที่นั่งอยู่ทางขวา กำลังพันแผลให้พาโตรคลุส ฉาก หรือ scene นี้ กับหลายเรื่องที่จะเล่าในตอนนี้นำไปสู่คำถามที่ว่า ทั้งคู่มีความสัมพันธ์แบบชายชอบชาย หรือถ้าจะเรียกแบบเดี๋ยวนี้ก็ต้องว่า สองคนนี้เป็นคู่จิ้นกันหรือเปล่า…

นี่คือคำถามที่ค้างคาใจ ผู้คนมาตั้งแต่โบราณ แม้โฮเมอร์ผู้แต่งมหากาพย์อีเลียดจะไม่ได้บอกตรงๆ ว่าทั้งสองเป็นคู่รักกัน แต่นี่แหล่ะที่ทำให้หลายคนอดสงสัยไม่ได้

ข้อเท็จจริงอย่างหนึ่งคือ อาคิลลีสกับพาโตรคลุสเป็นเพื่อนตายสหายศึกในสงครามทรอย ขณะที่อาคิลลีสเป็นขุนพลที่ทำศึกอย่างห้าวหาญในสนามรบ พาโตรคลุสจะคอยดูแลเรื่องต่างๆ ทั้งทำอาหารและดูแลม้าให้เขา

Patroclus Achaean, Achilles best friend | Troy movie, Garrett hedlund, Troy
พาโตรคลุสในภาพยนตร์เรื่อง Troy รับบท โดย การ์เรต เฮดลันด์ ที่มา
Troy (2004) | Brad pitt troy, Troy movie, Brad pitt
อาคิลลีส ในภาพยนตร์เรื่อง Troy รับบท โดย แบรด พิตต์ ที่มา
Eric Bana Signed 'Troy' 11x14 Photo *Hector PSA AF81758 | eBay
เฮกเตอร์ ในภาพยนตร์เรื่อง Troy รับบท โดย เอริก บานา ที่มา

ครั้งหนึ่ง อาคิลลีสซึ่งเป็นคนอารมณ์ร้อนหรือคนหัวร้อนอยู่แล้ว โกรธพระเจ้าอะกาเมมนอน (Agamemnon) ที่ไม่ซื่อสัตย์ ถึงกับประกาศไม่ร่วมรบกันอีกต่อไป แต่เมื่อการรบหนักขึ้นๆ และเห็นว่าขืนปล่อยไว้ ฝ่ายกรีกอาจเพลี่ยงพล้ำได้ พาโตรคลุสจึงหว่านล้อมจนอาคิลลีสยอมให้เขานำทหารเข้าสู่สนามรบ โดยสวมชุดเกราะของอาคิลลีส แม้พาโตรคลุสจะได้ชัยชนะ แต่ท้ายที่สุดก็ถูกเฮกเตอร์สังหารเพราะคิดว่าคนที่ตายนั้นเป็นอาคิลลีส

เมื่อรู้ข่าวการการจบชีวิตของพาโตรคลุส อาคิลลีสตกอยู่ในความเศร้าใจอย่างที่สุด เขาตรงเข้ากอดร่างไร้วิญญาณของพาโตรคลุส ฟูมฟายร่ำไห้อย่างที่ไม่เคยมีใครเคยเห็นมาก่อน และไม่มีใครคิดว่าคนที่มีกิริยาวาจายโสโอหังตลอดมาอย่างอาคิลลิสจะมีช่วงเวลา หรือ moment แบบนี้ได้ อาคิลลิสใช้เถ้าถ่านลูบไล้ทั่วร่างพาโตรคลุสและอดอาหารเพื่อเป็นการไว้ทุกข์ตามธรรมเนียมกรีกโบราณ

ตรงนี้ โฮเมอร์เขียนให้ถ้อยคำที่อาคิลลีสคร่ำครวญถึงพาโตรคลุสนั้น เป็นถ้อยคำเดียวกันกับที่อันโดรมาเช ภรรยาของเฮกเตอร์ คร่ำครวญถึงสามีที่ต้องมาจบชีวิตลงอย่างน่าอนาถด้วยฝีมือของอาคิลลิส …ก็น่าคิดนะครับว่า หรือนี่จะไม่ใช่แค่เทคนิคการประพันธ์ บางคนถึงกับตั้งข้อสังเกตว่าการเลือกใช้สถานการณ์คล้ายๆ กัน เพียงเปลี่ยนตัวละครและฉาก โดยทำให้ถ้อยคำคร่ำครวญของภรรยาเฮกเตอร์ กับถ้อยคำที่อาคิลลิสมีต่อพาโตรคลุส คล้ายคลึงกัน ไม่ใช่เพียงแค่การ “ล้อ” กันของสองเหตุการณ์ อย่างมีความหมายบางอย่างซ่อนอยู่

โฮเมอร์อาจต้องการบอกเราว่ามีข้อความชุดหนึ่งออกจากปากภรรยาถึงสามีผู้เป็นที่รัก ขณะที่ข้อความทำนองเดียวกัน ข้อความคร่ำครวญถึงพาโตรคลุสจากปากของอาคิลลีส ก็ชวนให้คิดถึงนัยความสัมพันธ์ของคนทั้งสองได้ด้วย

แถมอาคิลลิสยังแสดงความตั้งใจว่าถ้าเขาตายก็ขอให้นำเถ้าถ่านของเขาผสมกับของพาโตรคลุส …แหม ก็เล่นมาพูดซะขนาดนี้ จะไม่ให้คนอื่นสงสัยในความสัมพันธ์ของคนทั้งสองได้ยังไง

แต่ก็ต้องยอมรับว่า ความตายของพาโตรคลุสนี่แหล่ะ ที่ทำให้อาคิลลีสยอมกลับเข้าสู่สนามรบอีกครั้ง เขาประกาศชัดเจนว่าจะฆ่าเฮกเตอร์ให้ได้ เพื่อเป็นการล้างแค้นกับพาโตรคลุส แม้จะมีคำเตือนว่าการปล่อยให้อารมณ์เป็นใหญ่อาจทำให้เกิดความเสียหายตามมา แต่อาคิลลิสก็ไม่ฟัง เขาเดินหน้าท้ารบและต่อสู้จนสังหารเฮกเตอร์ได้ ความโกรธเกรี้ยวของอาคิลลิสแสดงออกมาจากการที่เขาใช้รถศึกลากร่างไร้วิญญาณของเฮกเตอร์ประจานไปทั่วสนามรบก่อนจะไปหยุดที่หน้ากำแพงเมืองทรอย

ตรงนี้ มีคนตั้งข้อสังเกตว่า สำหรับอาคิลลีส พาโตรคลุสไม่ใช่แค่เพื่อนสนิทหรือเพื่อนตายสหายศึก แต่พฤติกรรมหลายๆ อย่างทำให้คิดไปได้ว่า ทั้งสองรักกัน แต่ต้องพิจารณาให้ดีนะครับ เพราะภาษากรีกโบราณเรียกความสัมพันธ์นี้ว่า ฟิลอส (philos) หรือความรักแบบพี่น้อง คนในครอบครัวเดียวกัน รวมไปถึงความรักในหมู่เพื่อนฝูง รักในความสุขในชีวิต หรือแม้แต่ความห่วงใยเอื้ออาทรกัน โดยไม่จำเป็นต้องมีเรื่องทางเพศมาเกี่ยวข้อง

ฟิลอส เป็นที่มาของคำว่า ฟิลอสโซฟี ที่หมายถึง ความรักในความรู้ หรือที่ปัจจุบันเรียกว่า วิชาปรัชญา นั่นเอง

แล้วทั้งคู่จิ้นกัน หรือเป็นชายรักชายหรือเปล่า

ตรงนี้ ต้องกลับไปดูมหากาพย์อีเลียดครับ ในนั้นบอกว่าครั้งหนึ่ง อาคิลลีสกับพาโตรคลุส เคยพาผู้หญิง 2 คนมานอนในกระท่อมเดียวกัน แยกกันคนละมุม …บางคนว่าแค่นี้ก็พอแล้วที่จะยืนยันว่าทั้งคู่ไม่ได้เป็นชายรักชาย ยังมีความรู้สึกกับเพศตรงข้ามอยู่

แต่อีกหลายคนที่ยังค้างคาใจอยู่ก็ไม่ปักใจเชื่อง่ายๆ เพราะความสัมพันธ์ใกล้ชิดของผู้ชายด้วยกันเป็นเรื่องปกติมากในวัฒนธรรมกรีก เรามีตัวอย่างมากมาย อย่างพระเจ้าอเล็กซานเดอร์ (Alexander the Great) กับ นายทหารม้า ชื่อ เฮเฟสติออน (Hephaestion) ดามอน (Damon) กับไพทีอัส (Pythias) โอเรสเตส (Orestes) โอรสของพระเจ้าอะกาเมมนอน กับ พีลาเดส (Pylades) โอรสของกษัตริย์สโตรฟิอุสแห่งโฟซิส หรือแม้แต่ ฮาร์โมดิอุส (Harmodius) กับ อริสโตไจตอน (Aristogeiton) คู่รักชาวเอเธนส์ ที่ร่วมรบเคียงบ่าเคียงไหล่และจบชีวิตเคียงข้างกัน

แม้โฮเมอร์จะไม่ยืนยันว่าอาคิลลีสกับพาโตรคลุสเป็นคู่จิ้น หรือ คู่รัก (lover) กันหรือเปล่า แต่โฮเมอร์ก็เป็นผลผลิตของการยอมรับความสัมพันธ์ใกล้ชิดของชายกับชายในวัฒนธรรมกรีกอย่างไม่ต้องสงสัย

ถ้าจะให้พูดตรงๆ ก็คือ คนกรีกโบราณมีแนวโน้มจะยอมรับสัมพันธ์ลึกซึ้งระหว่างชายกับชายแบบที่เรียกว่า paiderasteia อยู่แล้ว บ่อยครั้งที่ไม่ใช่แค่การมีเซ็กส์ แต่เป็นเรื่องของการดูแลระหว่างพี่ชายหรือคนอายุมากกว่าซึ่งเรียกว่า เอราสเตส (erastes = คนรัก หรือ ผู้คุ้มครอง) กับน้องชายหรือคนที่อายุน้อยกว่า หรือ เอโรเมนอส (eromenos = คนที่ถูกรัก) โดยที่เอราเตสหรือพี่ชายมีหน้าที่คอยสั่งสอน อบรม ปกป้อง ดูแลเอาใจใส่เอโรเมนอส

คู่รักในความสัมพันธ์แบบ paiderasteia ที่มา

เรื่องนี้แม้แต่นักปราชญ์กรีกอย่างพลาโต (Plato) เซโนโฟน (Xenophon) กวีอย่างพินดาร์ (Pindar) หรือเอสไคลุส (Aeschylus) นักเขียนบทละครโศกนาฏกรรมสมัยกรีก ได้แสดงทรรศนะไว้หลากหลาย เช่นเดียวกับยุคต่อมาๆ ที่มีการนำเรื่องราวของอาคิลลีสกับพาโตรคลุสไปตีความต่างๆ นานา บ้างก็ว่าทั้งสองคนยังชอบเพศตรงข้ามอยู่ บ้างก็ว่าทั้งคู่เป็นตัวอย่างที่ดีของรักบริสุทธ์ หรือ platonic friendship ซึ่งเป็นรักที่ไม่มีขอบเขต รักที่ไม่มีข้อจำกัด เป็นความรักยิ่งใหญ่เกินกว่าจะให้เรื่องทางเพศเข้ามาเป็นเงื่อนไข

ขณะที่ในบทละครเรื่อง ทรอยลุส กับ เครสซิดา (Troilus and Cressida) ของวิลเลียม เช็กสเปียร์ ที่เขียนขึ้นราวปี 1602 กล่าวว่าการที่ยูลิซีส หรือ โอดิสซิอุสและทหารกรีกหลายคน เห็นอาคิลลีสอยู่ในเต้นท์กับพาโตรคลุสนานหลายวัน จนอดที่จะกังวลต่อสงครามที่กำลังดำเนินไปไม่ได้ ก็แหมนะ …เล่นหายกันไปสองต่อสองตั้งหลายวัน ไม่ออกไปรบทัพจับศึก เป็นใครก็คิดหนักล่ะครับ

ส่วนการจะตัดสินว่าอาคิลลิสกับพาโตรคลุสจะจิ้นกันตามนิยามของสมัยนี้หรือไม่และแค่ไหน ไม่ใช่เรื่องที่จะทำกันง่ายๆ เพราะต้องไม่ลืมว่าเรื่องนี้เกิดขึ้นต่างเงื่อนไข ต่างเวลา ต่างวัฒนธรรมกับเรา การเข้าใจวิธีคิดของคนโบราณในบริบทที่เป็นจริงในอดีต จะทำให้เราไม่ด่วนตัดสินง่ายๆ

การที่ผมเลือกใช้คำว่า จิ้น ซึ่งเป็นคำที่มีความหมายในกรอบเวลาปัจจุบัน กับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขของอดีต ก็เพื่อให้คนปัจจุบันเข้าใจได้ง่ายเท่านั้น ทั้งที่จริงๆ แล้ว ไม่ควรทำบ่อย เพราะนอกจากจะทำให้เข้าใจสับสนแล้ว ยังเป็นการตีความแบบผิดฝาผิดตัว ผิดมิติเวลา หรือพูดง่ายๆ ก็คือผิดtime & place ซึ่งเป็นหัวใจหลักของประวัติศาสตร์

นี่จึงเป็นที่มาของการใส่เครื่องหมายคำถามต่อท้ายไว้ เพื่อตั้งคำถามว่า ตกลงแล้วอาคิลลิสกับพาโตรคลุส เป็นคู่จิ้นแห่งสงครามทรอย จริงหรือเปล่า นั่นเอง

อาคิลลีสคร่ำครวญถึงการจากไปของพาโตรคลุส ผลงานของนิโคไล กี ศิลปินรัสเซีย (1855) ที่มา

ความตายของพาโตรคลุสเป็นฉากที่ทรงพลังมากฉากหนึ่งของมหากาพย์อีเลียด เพราะเป็นการตอกย้ำว่าเป็นเรื่องไร้ประโยชน์สิ้นดี หากมนุษย์จะลุกขึ้นมาต่อกร ขัดขืนหรือท้าทายเทพเจ้าและโชคชะตา ซึ่งผลของการทำอย่างนั้น ก็คือ ความพินาศย่อยยับ ถ้าเราดูดีๆ มหากาพย์เรื่องนี้ พูดถึงประเด็นความบุ่มบ่าม ขาดสติยั้งคิด หัวร้อน การปล่อยให้อารมณ์เป็นใหญ่และความหยิ่งยโสอยู่ตลอดเวลา จนเรียกได้ว่าเป็น theme หลักอย่างหนึ่งของวรรณคดีคลาสสิกเรื่องนี้ ก็ไม่ผิดเลยครับ

เรียบเรียง โดย ชัยจักร ทวยุทธานนท์

แหล่งข้อมูล

https://en.wikipedia.org/wiki/Achilles_and_Patroclus

https://www.greeklegendsandmyths.com/patroclus.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Pederasty_in_ancient_Greece

https://www.ancient-origins.net/myths-legends-europe/achilles-and-patroclus-brothers-other-mothers-or-passionate-paramours-008265

https://en.wikipedia.org/wiki/Troy_(film)