กุมภาพันธ์ : อาเมทิสต์ อัญมณีจักรพรรดิ

อาเมทิสต์ (amethyst) หินเขี้ยวหนุมาน หรือพลอยสีดอกตะแบก จัดเป็นแร่ควอตซ์ชนิดหนึ่ง พบได้ตั้งแต่สีม่วงอ่อนไปจนถึงสีม่วงเข้ม สีซีดจางแบบสีดอกลาเวนเดอร์ไปจนถึงสีชมพู แต่สีที่มีราคาสูงมากเป็นสีม่วงเข้มอมแดง 

File:Amethyst. Magaliesburg, South Africa.jpg - Wikimedia Commons
ผลึกอาเมทิสต์ที่พบในธรรมชาติ ที่มาของภาพ
Uraguan Amethyst Geode (Sold) — Mermaid of Portobello
ผลึกอาเมทิสต์จากเหมืองในอุรุกวัย ที่มาของภาพ

สีม่วงสดใสของอาเมทิสต์เป็นจุดเด่นและทำให้อัญมณีชนิดนี้มีราคาสูงในหมู่ชาวกรีกมาตั้งแต่โบราณ การที่สีของมันเหมือนสีองุ่นจึงถูกเชื่อมโยงกับเทพแห่งไวน์ คือ ไดโอนีซุส (Dionysus) หรือ แบคคัส (Bacchus) ของชาวโรมัน คนโบราณเชื่อว่าเครื่องประดับทำด้วยอาเมทิสจะคุ้มครองผู้สวมใส่จากอาการเมาสุรา ซึ่งสอดคล้องกับชื่อในภาษากรีกของอัญมณีชนิดนี้ว่า อาเมทิสตอส (amethystos) ที่แปลว่า “ไม่เมา” นอกจากนี้ยังเชื่อกันว่าทำให้ผู้สวมใส่ตื่นตัว มีปัญญาหลักแหลม สมองไม่ตื้อหรือทึบตัน กล่าวกันว่าเลโอนาร์โด ดา วินชี ศิลปินคนสำคัญสวมอาเมทิสเป็นประจำเพราะเชื่อว่าช่วยเพิ่มความฉลาดและปกป้องเขาจากความคิดชั่วร้ายต่างๆ

amethyst monkey figurine, Egypt
เครื่องรางทำด้วยอาเมทิสต์เป็นรูปลิงตัวเมียอุ้มลูก สูง 3.5 ซ.ม. ศิลปะอียิปต์โบราณ สมัยราชวงศ์ที่ 12 ราว 1981-1802 ปี ก่อน ค.ศ. ที่มาของภาพ

ในอดีต แพรพรรณสีม่วงถือว่าเป็นของสำหรับจักรพรรดิหรือผู้สูงศักดิ์ เพราะเป็นสีที่ผสมและย้อมขึ้นได้ยาก สิ่งของที่มีสีม่วงจึงนับเป็นของหายากและราคาแพงไปด้วย บางยุคบางสมัยถือกันว่าสีม่วงเป็นสีของกษัตริย์และเชื้อพระวงศ์ จึงมักพบในอัญมณีของราชสำนักและสิ่งของที่เกี่ยวเนื่องกับศาสนา ในพุทธศาสนาฝ่ายมหายาน ถือว่าอาเมทิสต์มีพลังช่วยให้มีสมาธิแก่กล้า ซึ่งพบได้บ่อยในลูกประคำสำหรับสวดมนต์ของชาวทิเบต นอกจากนี้ในหลายวัฒนธรรม อาเมทิสต์ยังเกี่ยวข้องกับความสงบ สมดุลและความกล้าหาญ รวมทั้งมีสรรพคุณรักษาอาการนอนไม่หลับและระงับปวด

ตามแนวคิดพลังจักรวาล อาเมทิสต์ ถือเป็นอัญมณีที่มีพลังในการเยียวยารักษามากที่สุดชนิดหนึ่ง โดยถือว่าอาเมทิสต์ประจำจักระที่ 7 หรือ สหัสธารจักระ (The Crown Chakra) ที่กลางกระหม่อม เปรียบเป็นมงกุฎดอกบัว เป็นศูนย์ควบคุมทุกจักระในร่างกาย เป็นสถานที่รับพลังแห่งจักรวาลและกระจายไปทั่วร่างกาย

Arizona amethyst
อาเมทิสต์สีม่วงเข้มอมแดง หนัก 3.15 กะรัต จากเหมือง Four Peak Mine รัฐแอริโซนา สหรัฐ ที่มาของภาพ
Carved Tahitian Pearl Necklace on Amethyst and Lipidolite — Nancy Yuan  Jewelry
ประคำสวดมนต์ของทิเบต ทำจากไข่มุกและอาเมทิสต์ ที่มาของภาพ

อาเมทิสยังคงเป็นอัญมณีมีค่าและราคาสูงระดับเดียวกับมรกต แซฟไฟร์ และทับทิมจนถึงศตวรรษที่ 19 แต่เมื่อมีการพบแหล่งอาเมทิสต์ขนาดใหญ่ในบราซิล ทำให้มีอาเมทิสต์ออกสู่ตลาดมากขึ้น ราคาจึงลดลง ขณะเดียวกันก็ทำให้พบอาเมทิสต์ในเครื่องประดับต่างๆ มากขึ้นกว่าในอดีต โดยเฉพาะการนำไปทำหัวแหวนที่เรียกว่า cocktail rings ในศิลปะอลังการศิลป์ (Art Deco) และศิลปะย้อนยุค (Retro) รวมไปถึงการนำไปทำเครื่องประดับร่วมเพชรหรือไข่มุก

amethyst brooch
เข็มกลัดทำด้วยเพชรและอาเมทิสต์ ทำขึ้นในกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส ราวปี 1830 ที่มาของภาพ
Antique Art Deco 1918 14k Gold Seed Pearl Amethyst Cocktail Ring. | Amethyst  jewelry, Beautiful jewelry, Jewelry art
แหวน cocktail rings ศิลปะ Art Deco ปี 1918 ที่มาของภาพ
Retro Amethyst & Diamond Cocktail Ring — Isadoras
แหวน cocktail rings ศิลปะ Retro ราวปี 1940 ที่มาของภาพ

ด้วยค่าความแข็งตามมาตราความแข็งแร่ของโมส (Mohs scale of mineral hardness) อยู่ที่ 7 ทำให้อาเมทิสแข็งแกร่งพอจะทำเป็นหัวแหวนและเครื่องประดับสำหรับสวมใส่ประจำวัน แต่ต้องระวังรอยขีดข่วนจากวัสดุที่แข็งกว่าด้วย นอกจากนี้ อาเมทิสต์อาจถูกทำลายด้วยสารละลายที่เป็นกรดและด่างบางชนิด จึงไม่ควรสวมใส่ขณะใช้น้ำยาทำความสะอาดบ้านเรือน ส่วนการทำความสะอาดอาเมทิสต์ควรใช้เพียงน้ำสบู่อ่อนกับน้ำอุ่น ขณะที่การทำความสะอาดด้วยเครื่องอุลตราโซนิกถือว่ามีความปลอดภัยสูงกว่า แม้อาจเกิดรอยแตกในเนื้ออัญมณีได้ (ซึ่งพบได้น้อยมาก) แต่ห้ามทำความสะอาดด้วยไอน้ำร้อน

What Is Amethyst - Gemstone Facts and Information | Gemporia
แผนที่แสดงเหมืองอาเมทิสต์ทั่วโลก ที่มาของภาพ

ข้อมูลทั่วไป

  • จัดอยู่ในกลุ่มแร่ควอตซ์
  • มีหลายสี ตั้งแต่สีม่วงอ่อนไปจนถึงสีม่วงเข้ม สีซีดจางแบบสีดอกลาเวนเดอร์ไปจนถึงสีชมพู แต่สีม่วงเข้มอมแดงราคาสูงที่สุด
  • ค่าความแข็งตามมาตราความแข็งแร่ของโมส (Mohs scale of mineral hardness) อยู่ที่ 7 เหมาะสำหรับการสวมใส่เป็นประจำ
  • แหล่งที่พบมากอยู่ในบราซิล โบลีเวีย อุรุกวัยและแซมเบีย รองลงไปได้แก่ ออสเตรเลีย อินเดีย นามีเบีย มอร็อกโก รัสเซีย เกาหลีใต้ สหรัฐอเมริกา ฯลฯ
  • อเมทริน (ametrine) เป็นรัตนชาติในกลุ่มแร่ควอตซ์ สีม่วงปนเหลือง เกิดจากการผสมอาเมทิสต์กับซิทริน (citrine) 
ametrine - Bolivia
อาเมทรินธรรมชาติจากโบลีเวีย ประมาณ 10 กะรัต ที่มาของภาพ

เรียบเรียง โดย ชัยจักร ทวยุทธานนท์

แหล่งข้อมูล

https://geology.com/gemstones/birthstones/#february

https://www.gemsociety.org/article/amethyst-jewelry-and-gemstone-information/

https://www.brilliantearth.com/news/amethyst-the-history-and-meaning-of-februarys-beautiful-birth-stone/

https://www.gemsociety.org/article/birthstone-chart/