ไม้นี้มีตำนาน : สาเก

สาเก (Artocarpus altilis) เป็นพืชในวงศ์ขนุน มีมากกว่า 120 สายพันธุ์ เป็นไม้ผลพื้นเมืองและอาหารหลักของผู้คนตามหมู่เกาะในมหาสมุทรอินเดียตะวันออกและมหาสมุทรแปซิฟิกตะวันตก ต่อมาแพร่หลายไปยังหมู่เกาะอินดีสตะวันตกและภูมิภาคเขตร้อน 

สาเกสูงเต็มที่ได้ถึง 20 เมตร เป็นพืชที่ให้ผลดก ในฤดูหนึ่งๆ อาจออกผลได้มากถึง 200 ผล มียางขาว มีใบใหญ่และหนา ร่องใบลึกถึงก้าน ทุกส่วนของสาเกมียางมีขาวข้น ผลกลมรีคล้ายขนุน แต่ลูกเล็กกว่า เปลือกนอกสีเขียว เนื้อในสีเหลืองซีดหรือขาว ส่วนใหญ่ไม่มีเมล็ด ส่วนพันธุ์ที่มีเมล็ดเรียกว่า จำปาดะ หรือ ขนุนสำปะลอ

Artocarpus altilis (fruit).jpg
ลูกสาเก (ที่มาของภาพ)

พันธุ์ที่นิยมปลูกเพื่อทำขนมเป็นพันธุ์ไม่มีเมล็ด คนไทยเรียกว่าพันธุ์ข้าวเหนียวหรือพันธุ์ผลใหญ่ที่เมื่อสุกเนื้อเหนียว ไม่ร่วน ส่วนที่เรียกว่า breadfruit หรือ ลูกขนมปัง นั้น น่าจะมาจากเมื่อนำสาเกมานึ่งหรือต้มให้สุกจะมีลักษณะคล้ายเนื้อขนมปัง ส่วนคนไทยนำมาเชื่อมกินเป็นของหวาน (แช่น้ำปูนใสก่อนเชื่อมสัก 1-2 ชั่วโมง จะทำให้เนื้อสาเกแน่นไม่ยุ่ย) ขณะที่สาเกอีกพันธุ์หนึ่งที่เรียกว่าพันธุ์ข้าวเจ้า ผลเล็กกว่า เนื้อหยาบร่วนไม่นิยมนำมากิน

สาเกเชื่อม | สูตรของหวานอาหารไทย 100 ชนิด
สาเกเชื่อ (ที่มาของภาพ)

ชาวฮาวายถือว่าสาเกเป็นต้นไม้แห่งความรักและการสละชีวิตเพื่อให้ผู้อื่นรอดพ้นจากความอดอยาก ในตำนานการสร้างโลกของฮาวายกล่าวว่าสาเกมีกำเนิดจากการที่กู (Ku) เทพสงครามตัดสินใจหลบไปใช้ชีวิตเป็นชาวนาอยู่เงียบๆ เขาแต่งงานและมีลูก ครอบครัวมีความสุขเรื่อยมากระทั่งเกิดภาวะอดอยากขึ้นบนเกาะ ผู้คนจำนวนมากต้องตายเพราะไม่มีอาหารจะประทังชีวิต เขาไม่อาจทนดูลูกๆ ตายเพราะความหิวโหยได้จึงบอกภรรยาว่าเขามีวิธีที่จะแก้ไขเรื่องนี้ได้ แต่ต้องจากเธอและลูกๆ ไป เธอลังเลอยู่ครู่หนึ่ง ในที่สุดก็ยอมทำตามความประสงค์

Hawaiian War God Ku Ka'ili Moku | Polynesian art, Tiki statues,  Ethnographic art
เทพกู (Ku) หนึ่งในสี่เทพสำคัญของฮาวาย (ที่มาของภาพ)

จากนั้น กูก็จมหายลงในดินเหลือเพียงกระหม่อมโผล่พ้นให้เห็นอยู่เหนือพื้น ครอบครัวของเขาเฝ้ารออยู่ใกล้ๆ น้ำตาที่ไหลออกมาหลั่งรดทั้งวันทั้งคืนจนเกิดต้นอ่อนงอกขึ้นมาและเติบโตเป็นต้นไม้ใหญ่อย่างรวดเร็ว ครอบครัวของกูและเพื่อนบ้านรอดจากความอดอยากด้วยการกินผลของต้นไม้นั้น

Ulu History – Hawai'i 'Ulu Cooperative
“ของขวัญจากกู” โดย คาเรน โลเบล-ไฟรด์ (ที่มาของภาพ)

คนไทยมีความเชื่อว่า ถ้าบุคคลใดเป็นโรคผู้หญิงหรือกามโรคกินขนมสาเกแล้วจะแสลงทำให้แผลลุกลาม แต่ยังไม่มีผลการวิจัยทางการแพทย์ยืนยันในประเด็นนี้ ขณะที่ตำรายาโบราณกล่าวว่ารากสาเกมีรสเบื่อเมาใช้เป็นยารักษากามโรคโดยนำรากมาฝนผสมกับน้ำดื่มครั้งละไม่เกิน 1 แก้วตะไล วันละครั้ง อาการจะค่อยๆ ทุเลาลง 

ขณะเดียวก็มีผลการศึกษาวิจัยพบว่ารากสาเกช่วยรักษาโรคมะเร็ง ดอกรักษาโรคเหงือก ผลช่วยป้องกันการเกิดโรคหัวใจ และช่วยควบคุมอัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิต ช่วยป้องกันโรคความจำเสื่อม ช่วยป้องกันโรคกระดูกพรุนในหญิงวัยหมดประจำเดือน ใช้ทำเป็นยาทำให้รู้สึกผ่อนคลายความเครียดและช่วยให้จิตใจสดชื่น เปลือกสาเกช่วยเพิ่มสมรรถภาพทางเพศโดยนำมาย่างไฟแล้วนำมาต้มน้ำกิน ส่วนยางสาเกใช้รักษาโรคผิวหนังอย่างกลาก เกลื้อนและหิด

เรียบเรียงโดย ชัยจักร ทวยุทธานนท์

แหล่งข้อมูล

https://en.wikipedia.org/wiki/Breadfruit#In_culture

https://www.matichonweekly.com/lifestyle/article_28088

https://medthai.com/%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%81/

https://islandculturearchivalsupport.wordpress.com/2017/04/26/the-first-breadfruit-tree-palau/ http://www.mythencyclopedia.com/Fi-Go/Fruit-in-Mythology.html