เอนคาร์ตา…ผู้มาก่อนกาล

เกือบ 30 ปีก่อน เอนคาร์ตาเป็นสารานุกรมที่เริ่มต้นด้วยเวอร์ชั่นซีดี-รอมและดีวีดี ออกวางจำหน่ายตั้งแต่ปี 1993 ถึงปี 2009 ก่อนจะพัฒนาสู่การให้บริการบนเว็บแบบสมัครสมาชิก แต่ต้องปิดตัวลงจากพฤติกรรมของผู้ใช้งานที่เปลี่ยนไป

สารานุกรมคืออะไร

ในอดีต “สารานุกรม” (encyclopedia) อยู่ในรูปเอกสารที่ตีพิมพ์เป็นชุดหลายๆ เล่ม ใช้นักวิชาการจำนวนมากช่วยกันเรียบเรียงเนื้อหาต่างๆ ที่ครอบคลุมความรู้ในสาขาวิชาต่างๆ อย่างรอบด้าน เช่น การแพทย์ วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี ประวัติศาสตร์ ปรัชญา วรรณคดี รวมไปถึงภูมิภาค ประเทศและกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ แบ่งเนื้อหาออกเป็นบทความหรือรายการที่มักเรียงตามตัวอักษรของชื่อบทความ บางทีอาจแบ่งเป็นหมวดหมู่ตามแก่นเรื่อง แต่ละบทความในสารานุกรมมักยาวและละเอียดกว่าคำจำกัดความในพจนานุกรมทั่วไป สารานุกรมเน้นข้อเท็จจริงเกี่ยวกับหัวข้อนั้นๆ ต่างกับพจนานุกรมที่ให้ข้อมูลทางภาษาศาสตร์ เช่น ความหมาย การอ่าน การใช้ และรูปแบบตามหลักไวยากรณ์ เป็นต้น แต่เพราะสารานุกรมมักจะตีพิมพ์ออกมาเป็นชุด ชุดละหลายสิบเล่ม ทำให้มีราคาค่อนข้างสูง มีเพียงผู้มีฐานะเท่านั้นที่จะมีไว้ครอบครอง เรามักเห็นภาพวาดหรือภาพถ่ายบุคคลที่มีสารานุกรมเล่มใหญ่ๆ เรียงอยู่บนชั้นหนังสือหันสันหนังสือออกมา ในแง่หนึ่งภาพถ่ายดังกล่าวอาจต้องการสื่อสารว่าบุคคลในภาพเป็นผู้รักการเรียนรู้ได้อยู่บ่อยๆ

Britannica Global Edition 2016, 30 Vol Set: Encyclopaedia Britannica:  9781625134189: Amazon.com: Books
ในอดีตสารานุกรมมักตีพิมพ์เป็นชุดหลายๆ เล่ม ที่มา

เมื่อคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลหรือพีซี (Personal Computer – PC) ออกสู่ตลาดมากขึ้นและมีราคาถูกลง แทบทุกบ้านมีเครื่องคอมพิวเตอร์ ทำให้บริษัทไมโครซอฟท์มองเห็นช่องทางการพัฒนาสารานุกรมที่มีทั้งข้อมูลที่เป็นตัวอักษร ภาพประกอบและไฟล์มัลติมีเดียต่างๆ ที่สามารถใช้ได้ทั้งในชั้นเรียน สำนักงานและบ้านเรือน

จุดเริ่มต้น

ที่มาของแนวคิดในการจัดทำสารานุกรมของบริษัทไมโครซอฟท์ เริ่มขึ้นในปี 1985 หลังจากประสบความสำเร็จในการออกสารานุกรมมัลติมีเดีย Compton’s MultiMedia Encyclopedia ในปี 1989 และสารานุกรมมัลติมีเดีย The New Grolier ในปี 1992 ไมโครซอฟท์ก็ออกผลิตภัณฑ์ใหม่ เรียกว่า เอนคาร์ตา (Encarta) โดยซื้อข้อมูลที่ถูกลิขสิทธิ์จากสารานุกรม Funk & Wagnalls เข้ามารวมไว้ในเวอร์ชั่นแรกเมื่อปี 1993 (สารานุกรม Funk & Wagnalls ฉบับพิมพ์ ยังวางจำหน่ายต่อมาอีกหลายปี ก่อนจะยุติการพิมพ์ไปในปลายทศวรรษ 1990)

Encarta | Definition, History, & Facts | Britannica
ปกซีดีรอม Encarta 97 ที่มา
Music from Encarta 97 - video Dailymotion
ตัวอย่างข้อมูลและไฟล์มัลติมีเดียใน Encarta 97 ที่มา

เอนคาร์ตาเวอร์ชั่นแรกออกวางจำหน่ายในรูปแบบซีดี-รอม ในราคา 395 ดอลลาร์ (คิดเป็นราว 13,000 บาทในปัจจุบัน) แต่ผลจากการที่สารานุกรม Funk & Wagnalls ฉบับพิมพ์ลดราคาลง ทำให้ไมโครซอฟท์หันมาลดราคาเอนตาร์ตา จาก 399 ดอลลาร์ เป็น 99 ดอลลาร์ ((ประมาณ 3,600 บาท)

Funk & Wagnalls New Encyclopedia (28 Volumes) and The Standard Desk  Dictionary (2 Volumes) by Leon L Bram, Robert S Phillips, Norma H Dickey -  1983
สารานุกรม Funk & Wagnalls ฉบับพิมพ์ปี 1983 ประกอบด้วย สารานุกรม 28 เล่ม และ พจานุกรมฉบับตั้งโต๊ะ 2 เล่ม ที่มา

แนวคิดและการปรับตัว

บิล เกตส์ ผู้บริหารบริษัทไมโครซอฟท์มีแนวคิดจะออกผลิตภัณฑ์ใหม่ โดยจัดทำเป็นซีดี-รอมที่มีข้อมูลสำหรับสนับสนุนไมโครซอฟท์เวิร์ดและเอ็กเซล แต่ประสบปัญหาบางอย่าง อย่างแรกคือ การโน้มน้าวให้ผู้ผลิตหนังสือเห็นว่าผู้อ่านมีแนวโน้มที่จะเข้าถึงข้อมูลด้วยคอมพิวเตอร์เป็นสิ่งที่ยากมากในเวลานั้น ก่อนหน้านั้น ไมโครซอฟท์เคยยื่นขอลิขสิทธิ์การใช้ข้อมูลจากสารานุกรม Britannica สารานุกรมฉบับภาษาอังกฤษที่เก่าแก่ที่สุดในโลกซึ่งตีพิมพ์ชุดมาตั้งแต่กลางศตวรรษที่ 18 แต่การเจรจาครั้งนั้นไม่ประสบสำเร็จ

ปัญหาอีกอย่างหนึ่งคือ คอมพิวเตอร์ส่วนใหญ่มักจะไม่ได้ออกแบบมาให้สามารถเล่นเสียงและภาพเคลื่อนไหวโดยตรงได้ดีเท่าที่ควร ไมโครซอฟท์หันมาให้ความสำคัญกับการผลิตแผ่นซีดี-รอมที่ผู้ใช้งานสามารถเรียกดูข้อมูลต่างๆ ทั้งตัวอักษร ภาพนิ่ง ภาพเคลื่อนไหว คลิปวีดิโอ ไฟล์เสียง ฯลฯ ที่บรรจุอยู่ไว้ในแผ่นได้แทน ซึ่งช่วงแรกที่เอนคาร์ตาออกวางตลาดได้รับความนิยมมาก ขณะเดียวกันไมโครซอฟท์ก็เพิ่มช่องทางการจำหน่ายโดยติดตั้งเอนคาร์ตาให้ฟรีกับเครื่องคอมพิวเตอร์ใหม่ที่ติดตั้งระบบปฏิบัติการวินโดวส์อย่างถูกลิขสิทธิ์

นอกจากนี้ ยังมีการจัดทำเอนคาร์ตาในภาษาอื่นๆ เช่น เยอรมัน ฝรั่งเศส สเปน ดัตช์ อิตาเลียน โปรตุเกสและญี่ปุ่น โดยบทความภาษาอื่น ๆ ที่ไม่ใช่ภาษาอังกฤษจะมีเนื้อหาลิขสิทธิ์ที่เกี่ยวข้องกับประเทศและภาษานั้นๆ มากกว่าฉบับภาษาอังกฤษ อย่างเช่น ในเวอร์ชั่นภาษาดัตช์มีเนื้อหาจากสารานุกรมของ Winkler Prins ส่วนเวอร์ชั่นภาษาโปรตุเกสแบบบราซิลที่ออกมาในปี 1999 เลิกผลิตไปในปี 2002

Microsoft Encyclopedie Encarta 98 French Version (Win95NT)(1997) : Free  Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive
Encarta 98 ฉบับภาษาฝรั่งเศส ที่มา

ต่อมา ไมโครซอฟท์ยังได้ติดต่อขอซื้อเนื้อหาจากสารานุกรมที่แพร่หลายระดับโลกอย่าง Collier และ New Merit Scholar จากบริษัท Macmillan มาเพิ่มความหลากหลายของข้อมูลให้กับเนื้อหาของเอนคาร์ตาอีกด้วย

คู่แข่งในสหัสวรรษใหม่

แม้ในปี 2000 ไมโครซอฟท์จะปรับเปลี่ยนด้วยการเปิดให้ผู้ใช้บริการเข้าถึงได้ด้วยการสมัครใช้งานเอนคาร์ตาฉบับสมบูรณ์เข้าถึงข้อมูลในเว็บผ่านการสมัครสมาชิกรายปี ขณะเดียวกันก็เปิดให้เข้าถึงบทความและเนื้อหาใหม่ล่าสุดได้ฟรี แต่มีแบนเนอร์โฆษณาปรากฏอยู่ในหน้าข้อมูลนั้นๆ

แต่สิ่งนี้เองกลายเป็นประเด็นให้ผู้ใช้งานอินเทอร์เน็ตส่วนใหญ่ตั้งข้อสงสัยว่าทำไมพวกเขาต้องจ่ายเงินเพื่อซื้อข้อมูล ในเมื่อสามารถใช้ google หาข้อมูลที่ต้องการได้ง่าย เร็วกว่าและที่สำคัญคือฟรี ไม่มีค่าใช้จ่ายในการเข้าถึงข้อมูลเหล่านั้น

ขณะเดียวกัน เอนคาร์ตาก็ต้องเผชิญกับคู่แข่งอีกรายบนอินเทอร์เน็ต นั่นคือ วิกิพีเดีย (wikipedia) ที่เปิดตัวครั้งแรกเมื่อเดือนมกราคม 2001 โดยเน้นจุดเด่นด้วยการเข้าถึงฟรี และเปิดโอกาสให้ผู้ใช้งานปรับเปลี่ยนและเพิ่มเติมข้อมูลได้ด้วยตนเอง

Wikipedia: The Ultimate Crowdsourced Knowledge Tool - Digital Innovation  and Transformation
หน้าแรกของวิกิพีเดีย ปี 2001 ที่มา

ลมหายใจสุดท้ายของเอนคาร์ตา

Using Microsoft Encarta for homework because you don't have 24/7 access to  the internet: nostalgia
หน้าจอ Encarta Premium 2009 ที่มา
Microsoft Student With Encarta Premium 2009 ISO - 100% free  software-Games-Movie download
หน้าจอสำหรับช่วยผู้ใช้งานที่เป็นนักเรียนนักศึกษาของ Encarta Premium 2009 ที่มา
Microsoft Student With Encarta Premium 2009 : Microsoft : Free Download,  Borrow, and Streaming : Internet Archive
Encarta Kids เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของความพยายามเข้าถึงกลุ่มผู้ใช้งานเฉพาะของไมโครซอฟต์ ที่มา

ปี 2006 บริษัท Webster Multimedia ซึ่งเป็นบริษัทลูกที่มีที่ตั้งในสหรัฐ ของบริษัท Webster International Publishers ผู้จัดพิมพ์หนังสือรายใหญ่ในอังกฤษ ได้เข้าซื้อกิจการ Encarta จากไมโครซอฟท์

เหตุการณ์ดังกล่าวเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้ไมโครซอฟท์หยุดสนใจเอนคาร์ตา ก่อนจะออกเวอร์ชั่นสุดท้าย คือ Encarta Premium 2009 ออกมาวางตลาดในเดือนสิงหาคม 2008 ที่มีบทความภาษาอังกฤษล้วนๆ มากกว่า 62,000 ชิ้น พร้อมด้วยภาพประกอบ คลิปดนตรี คลิปวีดิโอ เนื้อหาที่โต้ตอบกับผู้ใช้งานได้ (interactive content) กาลานุกรม (timeline) แผนที่ และเครื่องมือช่วยทำการบ้าน

ปีถัดมา (2009) ไมโครซอฟท์ก็ประกาศว่าจะหยุดผลิตและจำหน่ายซอฟท์แวร์เอนตาร์ตาพรีเมียมทุกเวอร์ชั่น ไม่ว่าจะเป็นแบบแผ่นดิสก์และแบบออนไลน์ภายในเดือนมิถุนายน 2009 ขณะที่เว็บไซต์ MSN Encarta ก็ปิดตัวลงในวันที่ 31 ตุลาคม 2009 ยกเว้นเวอร์ชั่นภาษาญี่ปุ่นที่เปิดตัวในวันที่ 31 ธันวาคม ปีเดียวกัน ขณะที่เอนคาร์ตาที่เป็นพจนานุกรมออนไลน์ยังให้บริการต่อมาอยู่จนถึงปี 2011

เหลือไว้เพียงตำนาน

ทุกวันนี้การเข้าถึงข้อมูลต่างๆ ผ่านโปรแกรมค้นหาที่ออกแบบมาให้เป็นเครื่องมือที่ใช้สำหรับค้นหาข้อมูลผ่านInternet (search engine) รวมถึงการเข้าถึงข้อมูลในสารานุกรมออนไลน์เสรีอย่างวิกิพีเดียที่ทำได้ง่ายขึ้นมากกว่าในอดีต แต่สิ่งที่ต้องแลกกับความสะดวกเหล่านั้นย่อมหมายถึงการตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูล

ทว่า ปัญหาดังกล่าวจะลดลงไป ในกรณีของการใช้ข้อมูลจากสารานุกรมที่ผ่านการกลั่นกรองของกองบรรณาธิการและนักวิชาการผู้ทรงคุณวุฒิ ไม่ว่าจะเป็นฉบับตีพิมพ์หรือสารานุกรมดิจิทัลอย่างเอนคาร์ตา ที่ช่วยให้ความมั่นใจแก่ผู้ใช้ข้อมูลได้แน่นอน

อายุเพียง 16 ปี (1993-2009) ของเอนคาร์ตา ถือว่ายังน้อยเมื่อเทียบกับซอฟท์แวร์อื่นๆ กระนั้นก็ต้องถือว่าเป็นความพยายามหนึ่งในการเปิดโอกาสการเข้าถึงข้อมูลสารสนเทศต่างๆ ด้วยเทคโนโลยีทันสมัยในช่วงเวลาเมื่อเกือบ 30 ปีก่อน พร้อมๆ กับการปรับตัวให้สอดคล้องกับพฤติกรรมของผู้ใช้งานที่เปลี่ยนไป

แต่ก็ต้องเลิกราไป เหลือไว้เพียงตำนานผู้มาก่อนกาลในประวัติศาสตร์เทคโนโลยี

เรียบเรียง โดย ชัยจักร ทวยุทธานนท์

แหล่งข้อมูล

Encarta. ที่มา

Tales In Tech History: Microsoft Encarta. ที่มา

Microsoft Encarta Dies After Long Battle With Wikipedia. ที่มา